Cải cách giá xăng dầu: Doanh nghiệp tự quyết, thị trường hóa tối đa

Thị trường năng lượng Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa của một cuộc cải cách lịch sử. Trong dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu lần thứ 10 (cập nhật tháng 04/2026), Bộ Công Thương đã đưa ra những thay đổi mang tính đột phá: Chuyển từ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở sang cơ chế doanh nghiệp tự quyết định giá bán. Đây không chỉ là thay đổi về con số, mà là sự chuyển dịch tư duy quản lý theo hướng thị trường hóa sâu rộng, hứa hẹn thay đổi hoàn toàn cục diện kinh doanh của các thương nhân đầu mối và quyền lợi người tiêu dùng. Hãy cùng đi sâu vào phân tích các trụ cột chính của dự thảo này.

1. Cơ chế tự chủ giá: Bước đệm tiến tới thị trường tự do

Thay vì phụ thuộc vào kỳ điều hành giá của liên Bộ Tài chính – Công Thương như trước đây, dự thảo mới cho phép các thương nhân đầu mối và phân phối tự quyết định giá bán buôn và bán lẻ.

• Nguyên tắc xác định: Giá được xác định trên cơ sở tuân thủ quy định pháp luật về giá và cơ chế cung – cầu. Các cửa hàng bán lẻ không được bán cao hơn mức giá do đơn vị cung cấp (đầu mối/phân phối) công bố.

• Biên độ linh hoạt tại địa phương: Đối với các vùng sâu, vùng xa, nơi chi phí vận chuyển và lưu kho cao, doanh nghiệp được phép điều chỉnh giá bán thực tế nhưng không vượt quá 2% so với giá công bố tại cùng thời điểm.

• Phân tích chuyên gia: Điều này giúp loại bỏ tình trạng “nghẽn mạch” nguồn cung khi giá thế giới biến động mạnh mà giá trong nước chưa kịp điều chỉnh, giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong quản trị rủi ro tài chính.

2. Công thức tính giá mới: Lợi nhuận do doanh nghiệp tự định đoạt

Một trong những điểm gây chú ý nhất là cấu trúc công thức giá:

• Điểm mới về lợi nhuận: Khác với trước đây khi lợi nhuận định mức được ấn định, dự thảo mới cho phép thương nhân tự xác định lợi nhuận theo thực tế kinh doanh. Điều này tạo động lực cho các doanh nghiệp tối ưu hóa bộ máy để gia tăng khả năng cạnh tranh về giá.

• Điều chỉnh chi phí theo CPI: Chi phí kinh doanh định mức sẽ không còn đứng yên mà được điều chỉnh hàng năm dựa trên Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) của năm trước. Định kỳ 3 năm/lần, Bộ Công Thương sẽ rà soát lại mức chi phí gốc để đảm bảo sát thực tế.

3. Vai trò của Nhà nước: Từ “Người quyết định” sang “Người giám sát”

Dù trao quyền cho doanh nghiệp, Chính phủ vẫn duy trì “bàn tay hữu hình” thông qua cơ chế bình ổn:

• Kê khai và kết nối dữ liệu: Các doanh nghiệp phải thực hiện kết nối mạng dữ liệu kê khai giá với Bộ Công Thương hoặc UBND cấp tỉnh để đảm bảo tính minh bạch, tránh độc quyền nhóm hoặc đầu cơ.

• Can thiệp khi có biến động bất thường: Trong trường hợp thị trường biến động cực đoan gây ảnh hưởng đến an sinh xã hội hoặc trong tình trạng khẩn cấp, Bộ Công Thương sẽ phối hợp với Bộ Tài chính trình Chính phủ các biện pháp bình ổn giá phù hợp theo quy định của Luật Giá.

Việc chuyển giao quyền quyết định giá xăng dầu cho doanh nghiệp là một bước đi tất yếu để đồng bộ hóa với giá thị trường thế giới và giảm bớt gánh nặng quản lý hành chính. Tuy nhiên, thách thức đặt ra là làm sao đảm bảo tính cạnh tranh lành mạnh, tránh việc các doanh nghiệp lớn bắt tay làm giá.

Để lộ trình này thành công, việc giám sát biên lợi nhuận và chi phí tạo nguồn cần được thực hiện chặt chẽ thông qua hệ thống dữ liệu thời gian thực. Người tiêu dùng sẽ là đối tượng hưởng lợi cuối cùng khi thị trường có sự cạnh tranh thực sự về giá và chất lượng dịch vụ giữa các đầu mối kinh doanh.

Trích dẫn nguồn:

• Dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu (Lần 10), Bộ Công Thương Việt Nam, công bố tháng 04/2026.

• Dữ liệu Tổng cục Thống kê về chỉ số CPI năm 2025 và dự báo 2026.