Việt Nam vào nhóm thu nhập trung bình cao: Bước ngoặt tăng trưởng

Việc Ngân hàng Thế giới (World Bank) chính thức xếp Việt Nam vào nhóm các quốc gia có thu nhập trung bình cao trong năm 2026 là minh chứng cho sự nỗ lực bền bỉ sau bốn thập niên Đổi mới. Tuy nhiên, đằng sau cột mốc tự hào này là một yêu cầu tất yếu: Việt Nam phải từ bỏ mô hình tăng trưởng dựa trên tài nguyên và lao động giá rẻ để bước vào cuộc chơi cạnh tranh bằng năng suất và chất lượng. Liệu chúng ta đã sẵn sàng cho một lộ trình phát triển hoàn toàn mới?

Thoát “bẫy thu nhập trung bình” bằng đổi mới tư duy

Lịch sử phát triển kinh tế toàn cầu đã chứng kiến không ít quốc gia mắc kẹt trong “bẫy thu nhập trung bình” – nơi các lợi thế cạnh tranh cũ (nhân công rẻ, vốn đầu tư dồi dào) dần cạn kiệt, trong khi các động lực mới chưa đủ mạnh.

• Giới hạn của mô hình cũ: Trong nhiều thập niên, động cơ tăng trưởng của Việt Nam dựa trên ba trụ cột: lực lượng lao động dồi dào, thu hút FDI mạnh mẽ và hội nhập quốc tế. Hiện nay, khi lực lượng lao động đang già hóa và chi phí nhân công tăng, các mô hình thâm dụng lao động không còn là lợi thế bền vững.

• Cuộc đua về năng suất: Cạnh tranh hiện đại không còn chỉ xoay quanh thuế quan hay giá thành sản xuất. Đó là cuộc đua về năng suất (Total Factor Productivity – TFP), được định hình bởi ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI), tự động hóa và dữ liệu lớn. Quốc gia nào tối ưu hóa được giá trị gia tăng trên mỗi đơn vị lao động, quốc gia đó sẽ nắm giữ lợi thế dẫn đầu.

Áp lực từ nguồn vốn và yêu cầu thể chế

Việc nâng hạng thu nhập kéo theo những thay đổi chiến lược về mặt chính sách tài chính:

1. Dòng vốn ưu đãi thu hẹp: Khi trở thành quốc gia thu nhập trung bình cao, khả năng tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi từ các tổ chức quốc tế như World Bank hay ADB sẽ giảm dần. Chi phí vốn thị trường cao hơn buộc các dự án đầu tư phải khắt khe hơn về hiệu quả sử dụng vốn ($ROI$).

2. Cải cách thể chế là “chìa khóa”: Vốn và tín dụng không thể thay thế cho chất lượng thể chế. Một môi trường kinh doanh minh bạch, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và sự liên kết chặt chẽ giữa khối FDI với doanh nghiệp nội địa là những “đòn bẩy” cần thiết để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Từ số lượng sang chất lượng

Sự thay đổi không nằm ở việc Việt Nam đã “giàu hơn”, mà ở cách tạo ra tăng trưởng. Các chuyên gia tài chính nhấn mạnh rằng, để hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam cần thực thi ba chuyển dịch chiến lược:

• Chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu: Ưu tiên tăng hiệu quả của vốn và năng suất lao động thay vì chỉ đẩy mạnh quy mô đầu tư.

• Nâng cao hàm lượng công nghệ: Tập trung đầu tư mạnh mẽ vào giáo dục kỹ năng cao và khoa học – công nghệ (R&D).

• Phát huy vai trò doanh nghiệp nội: Không quốc gia nào có thể vươn lên nhóm thu nhập cao nếu chỉ dựa vào khối ngoại. Động lực bền vững phải đến từ nội lực của doanh nghiệp Việt trong việc chiếm lĩnh phân khúc cao hơn của chuỗi giá trị toàn cầu.

Việc World Bank nâng hạng cho Việt Nam chính là “cú hích” cần thiết để thay đổi thước đo phát triển. Thành công trong giai đoạn tới không còn được định nghĩa bằng những con số GDP tăng nhanh, mà bằng tốc độ tăng năng suất và chất lượng thể chế. Đây là thời điểm để các cấp quản lý và cộng đồng doanh nghiệp cùng định nghĩa lại tư duy: Tăng trưởng không chỉ là mục tiêu, mà phương thức tăng trưởng mới là yếu tố quyết định vận mệnh quốc gia trong hai thập kỷ tới.

Nguồn tham khảo chính:

• Báo cáo Phân loại Quốc gia theo thu nhập của World Bank (Cập nhật tháng 07/2026).

• Phân tích Kinh tế vĩ mô về mô hình tăng trưởng mới của các tổ chức uy tín (2026).

• Dữ liệu từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư về xu hướng đầu tư FDI và năng suất lao động Việt Nam.